«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Հայաստանը վերջին տարիներին ավելի ակտիվորեն է ներգրավվում միջազգային գործընթացներում։ Երկիր են ժամանում զբոսաշրջիկներ, գործարարներ, ուսանողներ և տարբեր նպատակներով այցելուներ աշխարհի բազմաթիվ երկրներից։ Սա բնական և դրական երևույթ է։ Զբոսաշրջության զարգացումը նպաստում է ծառայությունների ոլորտի ընդլայնմանը, նոր աշխատատեղերի ստեղծմանը, տնտեսության ակտիվացմանը և Հայաստանի միջազգային ճանաչելիության բարձրացմանը։
Հայաստանը պետք է լինի բաց երկիր։ Աշխարհի հետ կապերի ընդլայնումը, միջազգային համագործակցությունը և մարդկանց շարժունակությունը ժամանակակից զարգացման կարևոր պայմաններ են։ Սակայն յուրաքանչյուր դրական գործընթաց պահանջում է նաև պատասխանատու կառավարում։ Բաց լինելը աշխարհի առաջ ժամանակակից պետության կարևոր հատկանիշ է, բայց բացությունը չի կարող նշանակել վերահսկողության բացակայություն։
Յուրաքանչյուր երկիր, որը ընդունում է մարդկանց մեծ հոսքեր, պարտավոր է ունենալ հստակ քաղաքականություն՝ հասկանալու այդ գործընթացների ազդեցությունը իր սոցիալական, տնտեսական և քաղաքային համակարգերի վրա։ Պետության խնդիրն է ոչ միայն արձագանքել արդեն առաջացած խնդիրներին, այլ կանխատեսել հնարավոր զարգացումները և նախապես ստեղծել անհրաժեշտ կառավարման մեխանիզմներ։
Հայաստանն այսօր գտնվում է զարգացման նոր փուլում։ Երկիրը փորձում է ներկայանալ որպես զբոսաշրջային, տնտեսական և տարածաշրջանային կապերի կենտրոն։ Սա փոքր տնտեսության համար կարող է ստեղծել նոր հնարավորություններ, սակայն յուրաքանչյուր զարգացման մոդել ունի նաև իր հակառակ կողմը՝ նոր հոսքեր, նոր պահանջներ և նոր կառավարման խնդիրներ։
Վերջին շրջանում Երևանում քաղաքացիների ուշադրությունն է գրավում օտարերկրյա քաղաքացիների, այդ թվում՝ Հնդկաստանից ժամանողների թվի աճը։ Այստեղ անհրաժեշտ է հստակ տարբերակել խնդրի էությունը։ Հարցը որևէ ժողովրդի կամ որևէ երկրի քաղաքացիների նկատմամբ վերաբերմունքը չէ։ Յուրաքանչյուր մարդ ունի արժանապատվության և օրենքի պաշտպանության իրավունք։ Սակայն յուրաքանչյուր պետություն ունի նաև պարտավորություն՝ կառավարելու միգրացիոն հոսքերը, ապահովելու օրենքի միասնական կիրառումը և պաշտպանելու իր քաղաքացիների անվտանգ ու կազմակերպված միջավայրում ապրելու իրավունքը։
Ես հաճախ եմ ոտքով շրջում Երևան քաղաքով և անմիջականորեն առնչվում եմ քաղաքի իրական կյանքին։ Այն, ինչ տեսնում է սովորական քաղաքացին փողոցում, երբեմն տարբերվում է պաշտոնական պատկերացումներից։ Քաղաքի տարբեր հատվածներում կարելի է հանդիպել իրավիճակների, որոնք առաջացնում են անհանգստություն՝ մարդիկ, որոնք հայտնվել են սոցիալական ծանր պայմաններում, բնակվում են ոչ պատշաճ վայրերում, գիշերում են հասարակական տարածքներում կամ կանաչ գոտիներում՝ չունենալով տարրական կենցաղային և սանիտարական պայմաններ։ Այս երևույթները միայն արտաքին տեսքի կամ քաղաքի պատկերի խնդիր չեն։ Դրանք ազդում են հանրային միջավայրի, քաղաքացիների զգացողությունների, Երևանի հեղինակության և քաղաքային կառավարման արդյունավետության վրա։
Որոշ դեպքերում օտարերկրյա քաղաքացիները հայտնվում են նաև այնպիսի իրավիճակներում, երբ զբաղվում են մուրացկանությամբ՝ հատկապես եկեղեցիների, զբոսաշրջային վայրերի և մարդաշատ տարածքների հարակից հատվածներում։ Այստեղ ևս խնդիրը մարդկանց դատապարտելը չէ։ Հարցն այն է, թե ինչպես է պետությունը կառավարում նման իրավիճակները։ Եթե մարդը հայտնվել է ծայրահեղ սոցիալական վիճակում, անհրաժեշտ է համապատասխան արձագանք՝ իրավական, սոցիալական և մարդասիրական գործիքներով։
Սակայն միաժամանակ չի կարելի անտեսել Երևանի բնակիչների օրինական մտահոգությունները։ Մայրաքաղաքը պարզապես տարածք չէ, որտեղ մարդիկ ժամանակավորապես գտնվում են։ Երևանը քաղաքացիների տունն է, և քաղաքային իշխանությունները պարտավոր են ապահովել կարգավորված, անվտանգ և արժանապատիվ միջավայր։
Պետք է հասկանալ նաև, որ զբոսաշրջությունը, աշխատանքային միգրացիան և սոցիալական խոցելի խմբերի առաջացման խնդիրը նույնական երևույթներ չեն։ Դրանք տարբեր գործընթացներ են և պահանջում են տարբեր պետական քաղաքականություններ։
Եթե մարդը գալիս է Հայաստան որպես զբոսաշրջիկ, պետության խնդիրն է ապահովել բարենպաստ պայմաններ և անվտանգ միջավայր։ Եթե մարդը գալիս է աշխատելու, անհրաժեշտ է ապահովել օրինական զբաղվածություն և հավասար մրցակցային պայմաններ։ Եթե որևէ անձ հայտնվում է սոցիալական ծանր իրավիճակում, պետությունը պետք է ունենա աջակցության և կարգավորման մեխանիզմներ։ Երբ որևէ երկիր ընդունում է մեծ թվով օտարերկրյա քաղաքացիների, անհրաժեշտ է հասկանալ՝ ովքեր են նրանք, ինչ նպատակով են ժամանել, որտեղ են բնակվում, ինչ աշխատանք են կատարում և արդյոք պահպանվում են Հայաստանի օրենսդրության պահանջները։ Առանց նման համակարգի նույնիսկ դրական գործընթացները կարող են ստեղծել նոր խնդիրներ։
Միգրացիոն հոսքերը կարող են նպաստել երկրի զարգացմանը, եթե դրանք կառավարվում են։ Սակայն անկառավարելի կամ չվերահսկվող ներհոսքը կարող է լրացուցիչ ճնշում ստեղծել աշխատաշուկայի, բնակարանային համակարգի, սոցիալական ծառայությունների և քաղաքային ենթակառուցվածքների վրա։
Եթե կառավարությունը խրախուսում է միջազգային բացությունը, ապա պարտավոր է ներկայացնել նաև այդ բացության կառավարման մեխանիզմները։ Զբոսաշրջության զարգացումը միայն այցելուների թվի ավելացում չէ։ Դա նշանակում է նաև պատրաստ լինել այդ աճին։ Եթե երկիրը ցանկանում է ընդունել ավելի շատ զբոսաշրջիկներ, օտարերկրյա աշխատողներ, ուսանողներ և ներդրողների, ապա պետք է ունենա համապատասխան ենթակառուցվածքներ, իրավական համակարգ և կառավարման կարողություններ։
Չի կարելի առանձնացնել տնտեսական օգուտները և անտեսել դրանց ուղեկցող պարտավորությունները։ Եթե պետությունը բացում է իր տնտեսությունը և խրախուսում միջազգային շարժունակությունը, ապա պարտավոր է նաև կառավարել դրա հետևանքները։ Հակառակ դեպքում դրական գործընթացները կարող են առաջացնել սոցիալական լարվածություն, քաղաքային անհարմարություններ և քաղաքացիների անվստահություն պետական կառավարման նկատմամբ։
Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի աշխատաշուկայի հարցը։ Ծառայությունների ոլորտում օտարերկրյա աշխատուժի ներգրավումը կարող է լինել բնական տնտեսական գործընթաց, սակայն անհրաժեշտ է, որպեսզի բոլորի համար գործեն նույն կանոնները՝ օրինական զբաղվածություն, հարկային պարտավորություններ, աշխատանքի անվտանգության պահանջներ և իրավական հավասար պայմաններ։
Վերջին շրջանում քաղաքացիների դժգոհությունն է առաջացնում նաև որոշ ծառայություններ իրականացնող անձանց կողմից քաղաքային կանոնների խախտումը։ Փոքր մոտոցիկլներով կամ այլ միջոցներով առաքումներ իրականացնող որոշ անձինք հաճախ երթևեկում են մայթերով՝ վտանգելով հետիոտների անվտանգությունը։ Մայթերը նախատեսված են մարդկանց ազատ և անվտանգ տեղաշարժի համար։ Եթե օրենքը գոյություն ունի, այն պետք է կիրառվի բոլորի նկատմամբ հավասարապես։
Այս իրավիճակում բնական հարց է առաջանում՝ արդյո՞ք Հայաստանը ունի ժամանակակից միգրացիոն քաղաքականություն, արդյո՞ք գնահատվում են արտաքին հոսքերի երկարաժամկետ հետևանքները, ո՞վ է պատասխանատու այն գործընթացների կառավարման համար, որոնք արդեն տեսանելի են Երևանի փողոցներում։ Պետական կառավարման պատասխանատվությունն այստեղ առանցքային է։
Հասարակությունը չի պահանջում փակել Հայաստանի դռները աշխարհի առաջ։ Քաղաքացիները չեն ցանկանում, որ Հայաստանը մեկուսանա աշխարհից։ Բայց նրանք ցանկանում են տեսնել պետություն, որը կարողանում է կառավարել փոփոխությունները, պաշտպանել հանրային շահը և պահպանել քաղաքային միջավայրի որակը։ Ուժեղ պետությունը այն պետությունը չէ, որը խուսափում է փոփոխություններից։ Ուժեղ պետությունը այն պետությունն է, որը կարողանում է փոփոխությունները դարձնել զարգացման հնարավորություն՝ նվազեցնելով դրանց հնարավոր բացասական հետևանքները։
Հայաստանին այսօր անհրաժեշտ է անցում արձագանքող կառավարումից դեպի կանխատեսող կառավարում։ Այսինքն՝ ոչ թե սպասել, մինչև խնդիրները կդառնան ակնհայտ, այլ նախապես գնահատել ռիսկերը, մշակել քաղաքականություն և գործել։ Պետության հիմնական առաքելությունը միայն խնդիրների լուծումը չէ։ Պետության առաքելությունն է ստեղծել այնպիսի պայմաններ, որտեղ խնդիրները հնարավորինս քիչ են առաջանում։
Երևանը պետք է մնա բաց աշխարհի համար, բայց միաժամանակ պետք է մնա անվտանգ, կարգավորված և արժանապատիվ քաղաք իր քաղաքացիների համար։ Որովհետև մայրաքաղաքը միայն շենքերի և փողոցների ամբողջություն չէ։ Մայրաքաղաքը պետության կառավարման մշակույթի, պատասխանատվության և ապագայի նկատմամբ վերաբերմունքի արտացոլումն է։
Ամփոփելով՝ նշեմ, որ յուրաքանչյուր քաղաք ունի իր կրողունակության սահմանները։ Քաղաքային զարգացման քաղաքականությունը պետք է հաշվի առնի ոչ միայն մարդկանց թվի աճը, այլ նաև քաղաքի կարողությունը՝ ապահովելու նրանց համար արժանապատիվ պայմաններ: Ներկայում միգրացիայի կառավարումը չի ավարտվում սահմանային անցակետում։ Այն շարունակվում է երկրի ներսում՝ տվյալների, աշխատանքի, բնակության և սոցիալական ինտեգրման քաղաքականությամբ: Կարևոր է, որպեսզի պետական և համայնքային մարմինների միջև չառաջանա պատասխանատվության բաց։ Քաղաքացին պետք է տեսնի ոչ թե տարբեր կառույցների փոխադարձ հղումներ, այլ միասնական քաղաքականություն: Քաղաքային միջավայրի փոփոխությունները ազդում են ոչ միայն ենթակառուցվածքների, այլ նաև քաղաքացիների հոգեբանական ընկալումների վրա։ Մարդը ցանկանում է զգալ, որ իր քաղաքը զարգանում է, բայց միաժամանակ մնում է իրեն հասանելի, անվտանգ և ծանոթ միջավայր: Այս առումով Հայաստանի նպատակն առաջին հերթին չպետք է լինի միայն այցելուների թվի աճը, այլ այնպիսի զբոսաշրջության ձևավորումը, որը բարձրացնում է երկրի տնտեսական և մշակութային արժեքը: Բաց պետությունը ուժեղ է այնքանով, որքանով կարողանում է կառավարել իր բացությունը:
ՌՈԼԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ՝ Տնտեսագիտության դոկտոր
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
